Ήθη και έθιμα του Πάσχα σε όλη την Ελλάδα. Γιορτή μετά την Ανάσταση

Στην Κέρκυρα, το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου χτυπούν οι καμπάνες των εκκλησιών και από τα παράθυρα των σπιτιών πέφτουν κατά χιλιάδες, πήλινα δοχεία στους δρόμους   (Φωτογραφία:  Eurokinissi )

Αθήνα

Μετά την Ανάσταση, ακολουθεί χορός και τραγούδι σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Από τους «λάκκους» της Λιβαδειάς μέχρι το έθιμο της «Κούνιας» στην Κύθνο, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας γιορτάζεται το αναστάσιμο μήνυμα.

H γλώσσα του «θαύματος» και η γλώσσα της Γιορτής

Του Χρήστου Γιανναρά, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 4 Mαϊου 2013

Κάθε χρόνο τέτοια μέρα: διαγγέλματα θρησκευτικών αξιωματούχων, πλημμυρίδα μεγαλόστομων κηρυγμάτων, διαρροϊκός πληθωρισμός στερεοτύπων. Για τον Xριστό που «ανέστη εκ νεκρών», για προσδοκία «κοινής ανάστασης» όλων μας, κάποτε. Oι σημασίες των λέξεων χριστιανικές – κατάλοιπα εμπειρίας εκκλησιαστικής που επαληθευόταν κοινωνούμενη. Oι σημασίες εκκλησιαστικές, εμπειρικές, η γλώσσα σήμερα πια θρησκευτική. Που θα πει: γλώσσα της ιδεολογίας, του προπαγανδισμού ατομικών «πεποιθήσεων», στερεότυπα ακοινώνητων σημαινομένων. Γι’ αυτό και μεταγγίζεται παγωνιά, παγιώνεται η αδιαφορία. H εόρτια ρητορική δεν απηχεί εμπειρικές ψηλαφήσεις, στην καλύτερη περίπτωση η ετήσια επανάληψή της ενεργοποιεί εφήμερες συναισθηματικές διεγέρσεις, ρομαντική μελαγχολία για το ανέφικτο, το ιδεολογικά - ψυχολογικά συσκευασμένο σε δήθεν εφικτό.

Γιατί κοινή η ανάσταση

• Tου Χρηστου Γιανναρα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 14/4/2012

Yπάρχουμε, όχι επειδή το επιλέξαμε, δεν αποφασίσαμε εμείς, ελεύθερα, να ύπαρχουμε. Δεν διαλέξαμε τους γεννήτορές μας, τη μητρική μας γλώσσα, δεν ήταν δική μας προτίμηση η γεωγραφική καταγωγή μας, η κοινωνία και πατρίδα μας, ο ιστορικός χρόνος όπου ενταχθήκαμε. Δεν είχαμε λόγο για τον σωματότυπό μας, το επίπεδο των διανοητικών μας δυνατοτήτων, τα ταλέντα που θα επιθυμούσαμε. Mας δόθηκε, ωστόσο, ως διαφορά από κάθε άλλο έμβιο υπαρκτό, η επίγνωση της ανελευθερίας μας – δηλαδή η δυνατότητα να πιστοποιούμε τη διαφορά, το χάρισμα να διακρίνουμε την ελευθερία από την αναγκαιότητα. Kαι αυτή η πιστοποίηση είναι πόθος ελευθερίας, αλλά και κάποια εμπειρική γεύση της ελευθερίας. Δίχως δεδομένη με αισθητή προφάνεια την υπαρκτική πραγμάτωση της ελευθερίας, βιώνουμε εμπειρικά την ελευθερία περιορισμένη, κολοβωμένη, αλλά κοινά βεβαιωμένη.

Ανάσταση και Λαμπρή ’09, οι δημοσκοπήσεις έδειξαν μόνο χαμόγελα εορταστικά και τσουγκρίσματα πασχαλινών αυγών!

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κάρολος Παπούλιας με τη σύζυγό του Μαίη Παπούλια προτίμησαν ηπειρώτικη Ανάσταση, στο χωριό Φραγκάδες. Μετά την Ανάσταση τσούγκρισε το κόκκινο αυγό με τον ιερέα. Σοβαρά τα προσωπάκια του Αλέξανδρου και της Αλίκης με τις αναστάσιμες λαμπάδες τους, μαζί με τους γονείς τους – μια ελληνική οικογένεια, όπως όλες! Κυριακή του Πάσχα, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ κ. Γ. Παπανδρέου με τη σύζυγό του Αντα, στο Κ.Ε. Ναυτικού στον Πόρο, όπου τους υποδέχθηκε ο πλοίαρχος κ. Αν. Μπόμπος. Tης Eλενης Mπιστικα, Η Καθημερινή, 22/04/2009 Η οικογένεια και ο τόπος καταγωγής ήταν και εφέτος οι μεγάλοι μαγνήτες για το Μεγαλοβδόμαδο και την απριλιάτικη «Λαμπρή 2009!». Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κάρολος Παπούλιας με τη σύζυγό του κ. Μαίη Παπούλια γιόρτασαν Ανάσταση στα Γιάννενα και ανήμερα τη Λαμπρή ο Πρόεδρος τσούγκρισε το πασχαλινό αυγό στο στρατόπεδο «Λορέντζος Μαβίλης» στο Καλπάκι Ιωαννίνων, ευχόμενος «ειρήνη και αυτοσυγκέντρωση για να βγούμε από αυτή την κρίση» εκφράζοντας και τη βεβαιότητα ότι «οι αρετές του ελληνικού λαού θα μεγαλουργήσουν και πάλι». Ο πρωθυπουργός κ. Κώστας Καραμανλής έμεινε στη Ραφήνα, εκκλησιάστηκε στην Αγία Τριάδα και παρακολούθησε την αναστάσιμη λειτουργία με τη σύζυγό του κ. Νατάσα Καραμανλή και τα παιδιά τους, τον Αλέξανδρο και την Αλίκη με τις αναστάσιμες λαμπάδες τους – ωραία νεανική ελληνική εικόνα που μέτρησε! Την Κυριακή του Πάσχα ο πρωθυπουργός κ. Κώστας Καραμανλής επισκέφθηκε την Αεροπορική Βάση της Δεκέλειας και τσούγκρισε το κόκκινο αυγό με τους φρουρούς των αιθέρων μας! Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ κ. Γιώργος Α. Παπανδρέου με τη σύζυγό του Αντα στο πλευρό του προτίμησε Σαρωνικό – στην Υδρα για Μεγάλη Εβδομάδα, όπου ακολούθησε την περιφορά του Επιταφίου και σήκωσε τον ανθοστόλιστο Επιτάφιο στα στενά σοκάκια της Υδρας, ενώ ανήμερα τη Λαμπρή, πάντα με τη σύζυγό του επισκέφθηκαν το Κέντρο Εκπαιδεύσεως του Πολεμικού Ναυτικού στον Πόρο, όπου τους υποδέχθηκε ο πλοίαρχος του Κέντρου Εκπαίδευσης κ. Ανατολοιός Μπόμπος, με τα ναυτάκια να κάνουν ουρά για να τσουγκρίσουν μαζί του το αυγό του Πάσχα! Η Αθήνα κράτησε στην αγκαλιά της τους απόρους, τους αστέγους, τους αλλοδαπούς πρόσφυγες, στρώνοντας πλούσιο το πασχαλινό τραπέζι που διοργάνωσε –όπως και κάθε ημέρα άλλωστε– ο Δήμος Αθηναίων στο Κέντρο Σίτισης του Δήμου Αθηναίων στην οδό Σοφοκλέους, σε συνεργασία με την Αρχιεπισκοπή Αθηνών. Το πασχαλινό τραπέζι για 2.000 απόρους και αστέγους τίμησε με την παρουσία του ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος, στο πλευρό του δημάρχου Αθηναίων κ. Νικήτα Κακλαμάνη και του δημιουργού της οικογενειακής αυτής εστίας, αντιδημάρχου Λευτέρη Σκιαδά. «Εμείς, ως Εκκλησία, θα κάνουμε ό,τι μπορούμε για να σταθούμε πλάι στους ανθρώπους που υποφέρουν», είπε ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιερώνυμος, τονίζοντας «είναι καθήκον μας και αποστολή μας»! Το «Αγιον Φως» που έφθασε από την Ιερουσαλήμ στην Αθήνα την εσπέρα του Μ. Σαββάτου με αεροσκάφος της Πολεμικής Αεροπορίας, με τον υφυπουργό Εξωτερικών Θόδωρο Κασσίμη, επικεφαλής μικράς συνοδείας πολιτικών, το παρέλαβε ο Μητροπολίτης Μεσογαίας κ. Νικόλαος. Εξάλλου, το «Δεύτε λάβετε φως» της αναστάσιμης λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, δημιούργησε σε όλη την Ελλάδα, και όπου ανθεί η Ορθοδοξία, τις ευλαβικές φωτεινές λαοθάλασσες – θέαμα συγκινητικό, όπου ο καθένας και η καθεμιά, μικροί και μεγάλοι, είναι οι μονάδες του μεγαλειώδους συνόλου των εκκλησιασθέντων που μετέφεραν το Αγιον Φως στο σπίτι τους και στις καρδιές τους. Στην Κέρκυρα, η αναστάσιμη λειτουργία εψάλη, χοροστατούντος του Μητροπολίτου Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων κ. Νεκταρίου, στο ολόφωτο πάλκο στην Απάνω Πλατεία. Το θέαμα της φλόγας της Ανάστασης που πλημμύρισε και φώτισε το πάρκο και τους γύρω ακτινωτούς δρόμους και ανέβηκε στα μπαλκόνια και στις ταράτσες –μία από αυτές και του ΕΒΕΑ που φιλοξένησε την οικογένεια Χρίστου Φωκά από τη Ζυρίχη, Κερκυραίου ιδιοκτήτη - οικοδεσπότη του Corfu Palace– μέσα στη μυρωμένη νύχτα στάλαξε βάλσαμο στις ψυχές. Που, όμως, γρήγορα μετάλλαξε σε ενθουσιασμό, έκπληξη και θαυμασμό, καθώς, με το «Χριστός Ανέστη» δόθηκε το σύνθημα από το Παλαιό Φρούριο για την ειρηνική μάχη των πυροτεχνημάτων! Είχε τον λόγο της να γιορτάζει η Κέρκυρα, με τον υπουργό Δικαιοσύνης κ. Νίκο Δένδια, γέννημα - θρέμμα, και τους βουλευτές της νήσου, νυν και πρώην, αδελφωμένους στη Λιτανεία στην Περιφορά του Επιταφίου, στη Δοξολογία και στην Ανάσταση! Ο υψηλός χαμογελαστός νέος Κερκυραίος πολιτικός, μέλος της κυβέρνησης σε νευραλγικό πόστο, ο Νίκος Δένδιας έσφιγγε χέρια και χαιρετούσε, σε κάθε βήμα του, και θύμιζε άλλους χρόνους όταν, πλάι - πλάι, με τις λευκές αναστάσιμες λαμπάδες τους ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Ράλλης στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης επέλεγαν την Κέρκυρα για να κάνουν Ανάσταση. Να μην ξεχάσουμε και την Κρήτη, όπου στα Χανιά, στο πατρογονικό σπίτι της Χαλέπας και στην «Μπέλα Βίστα» του Κώστα και της Μαρίκας Μητσοτάκη μαζεύτηκε όλη η οικογένεια, παιδιά, εγγόνια, δισέγγονα, βαφτιστήρια με την υπουργό Εξωτερικών κ. Ντόρα Μπακογιάννη παρούσα και στην οικογενειακή σύναξη και στο τσούγκρισμα πασχαλινού αυγού με τα στρατευμένα νιάτα της 115 Πτέρυγας Μάχης. Ολοι μαζί, πολιτικοί, στρατιωτικοί, ψηφοφόροι έδωσαν το «παρών» στη μεγάλη Μάχη της Λαμπρής με τον οβελία και τα τσουγκρίσματα και το ξανθό κρασί, αλλά και τσίπουρο, να ρέει... Τα... θύματα της ευωχίας, λόγω κατάχρησης, μετρήθηκαν μετά, αλλά αυτά έχουν οι μάχες, και οι πασχαλινές. Και του χρόνου!

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ: Ο θρίαμβος της Ανάστασης

• Οι τύποι της ορθόδοξης θρησκευτικής ζωγραφικής που άνθησαν στην Κωνσταντινούπολη, στην Κρήτη, στον βορειοελλαδικό χώρο και στα Επτάνησα αναδύονται μέσα από έργα που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο Βυζαντινό Μουσείο

Το φως που μοιάζει να βγαίνει μέσα από τις μορφές, το χρώμα που αποσκοπεί στην απόδοση μιας υπερβατικής οντότητας, ο χρόνος και ο τόπος που εμφανίζονται χωρίς ακολουθία, η υπέρβαση εν τέλει του ρεαλισμού με τη χρήση δύο μόνον διαστάσεων. Στην «Εις Αδου Κάθοδον», την αναπαράσταση δηλαδή της Ανάστασης του Ιησού, η βυζαντινή παράδοση εμφανίζεται με όλους τους κώδικες της ζωγραφικής των εικόνων: κρατά αποστάσεις από την πεζότητα της επίγειας ζωής και στοχεύει στη σύζευξη του φυσικού με το υπερβατικό, «του κτιστού με το άκτιστο» κατά την πατερική ορολογία. Στην αντίπερα όχθη η φυσιοκρατική τέχνη της Δύσης, η μεγαλειώδης κίνηση, η εκφραστικότητα των μορφών και η τεχνική της ελαιογραφίας παρουσιάζουν έναν εικονογραφικό τύπο της «Ανάστασης» διαφορετικό αλλά πάντα μέσα στους κανόνες της Ορθοδοξίας. Οι εποχές, οι τόποι, οι συγκυρίες εντός των οποίων αναπτύχθηκαν οι τύποι της ορθόδοξης θρησκευτικής ζωγραφικής επέδρασαν δραστικά για αυτές τις διαφοροποιήσεις. Η Κωνσταντινούπολη, η Κρήτη, ο βορειοελλαδικός χώρος, τα Επτάνησα υπήρξαν τα κέντρα αυτών των ζωγραφικών τύπων, αλληλοσυνδεόμενα ωστόσο και βεβαίως έχοντας τον ίδιο στόχο. Γιατί η Ανάσταση του Χριστού σήμερα, όπως και αν αποδίδεται, είναι η ίδια. Στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, το οποίο εγκαινιάζει στις 8 Ιουλίου τη μόνιμη έκθεση των συλλογών του της Μεταβυζαντινής εποχής (από την Αλωση ως το νέο ελληνικό κράτος), ανάμεσα στα έργα που παρουσιάζονται για πρώτη φορά, οι εικόνες και δη της Αναστάσεως κατέχουν σημαίνουσα θέση. Γιατί «Η εικονογραφία της Αναστάσεως είναι ο θρίαμβος της θέωσης του ανθρώπου, είναι η κατίσχυση του θανάτου, η πεμπτουσία της χριστιανικής διδασκαλίας», όπως λέει ο διευθυντής του κ.Δημήτρης Κωνστάντιος.

Στους αιώνες άνθησης των εικόνων και των επιτοίχιων παραστάσεων-από τη λήξη της Εικονομαχίας τον 9ο αιώνα και εντεύθεν- οι διαφοροποιήσεις στη ζωγραφική απεικόνιση θρησκευτικών θεμάτων υπήρξαν μια φυσική εξέλιξη η οποία πέραν των άλλων υπαγορεύθηκε και από τις αλλαγές στην τέχνη. Αλλαγές οι οποίες ως γνωστόν είχαν μεγαλύτερη ένταση και ποικιλότητα στη Δύση με την επερχόμενη Αναγέννηση. Την ίδια εποχή στην Ανατολή η Κωνσταντινούπολη θα έπεφτε στα χέρια των Οθωμανών, με την εκεί καλλιτεχνική της πορεία να ανακόπτεται βίαια και στην καλύτερη περίπτωση να μετακομίζει· στη βενετοκρατούμενη ακόμη Κρήτη ή στη Δύση, όπου θα μπολιαστεί με τις νέες αισθητικές αναζητήσεις.

• Το Αγιο Μανδήλιο
  

Η ιστορία της θρησκευτικής ζωγραφικής ωστόσο αρχίζει πολύ νωρίτερα. Η εμφάνιση των εικόνων μάλιστα ανάγεται από την παράδοση στο Αγιο Μανδήλιο στο οποίο αποτυπώθηκε το πρόσωπο του Χριστού. Το περιστατικό περιλαμβάνεται σε ομιλία του Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου τον 10ο αιώνα και σύμφωνα με αυτό, όταν ο βασιλεύς της Οσθρηνής Αβγαρος ζήτησε από τον Χριστό να τον επισκεφθεί γιατί ήταν άρρωστος, εκείνος αντ΄ αυτού σκούπισε με ένα μαντίλι το πρόσωπό του, το οποίο αποτυπώθηκε στο ύφασμα και του το έστειλε. Αλλά η παράδοση πάλι μνημονεύει τον Ευαγγελιστή Λουκά ως ζωγράφο, ο οποίος απεικόνισε την Παναγία.

Στην Αγία Αικατερίνη της Μονής του Σινά αλλά και στη Ρώμη και στο Κίεβο βρίσκονται οι παλαιότερες σωζόμενες εικόνες, οι οποίες χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα. Βεβαίως είναι λίγες καθώς το ξύλο επάνω στο οποίο ήταν ζωγραφισμένες είναι ευαίσθητο στη φθορά, αλλά θεωρούνται υψηλής τέχνης. Η τεχνική τους, γνωστή από την αρχαιότητα αλλά και από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους με τις νεκρικές προσωπογραφίες των φαγιούμ της Αιγύπτου, είναι η εγκαυστική, με τα χρώματα να έχουν συνδετικό υλικό το κερί και τη ρητίνη.

«Η πλαστική απόδοση των όγκων,το σωστό σχέδιο, το πλούσιο χρώμα και μαζί η κυριαρχία της μετωπικότητας των μορφών, ο τονισμός του υπερβατικού στοιχείου είναι τα χαρακτηριστικά των πρώτων αυτών εικόνων» σημειώνει ο καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης κ.Νίκος Ζίας, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων.

• Η ακμή

Η Εικονομαχία, η οποία υπερέβη τα όρια μιας απλής θρησκευτικής έριδος λαμβάνοντας ευρύτατες πολιτικές διαστάσεις, θα ανακόψει μεν την πορεία της ζωγραφικής αλλά και θα δημιουργήσει νέες συνθήκες. Κατά τον κ. Ζία και πάλι, η Εικονομαχία συνέβαλε στη διασαφήνιση του ρόλου της εικόνας, στη διαμόρφωση μιας ζωγραφικής γλώσσας που να εκφράζει τη θεολογία και στη δημιουργία εικονογραφικού προγράμματος για την ιστόρηση των ναών με συντονισμό της ζωγραφικής με την αρχιτεκτονική διατύπωση ώστε να μην είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία. Από την εποχή αυτή και εντεύθεν αρχίζει άλλωστε η μεγάλη ακμή της ζωγραφικής, η οποία συντελέστηκε κατά τη Μεσοβυζαντινή περίοδο και την εποχή των Παλαιολόγων. Κάθε εικόνα ωστόσο μετά την Εικονομαχία πρέπει να συνάδει προς την απόφαση της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου ότι:

• «Εικών μεν ούν εστιν ομοίωμα χαρακτηρίζον το πρωτότυπον μετά του καί τινα διαφοράν έχειν προς αυτό».

Οι φορητές εικόνες πληθαίνουν εντυπωσιακά σε αυτή την περίοδο, ενώ παράλληλα εμφανίζονται οι ψηφιδωτές. Μια ιδιαίτερη τεχνοτροπία χαρακτηρίζεται ως μανιερίστικη λόγω των περίπλοκων στάσεων των μορφών και της εξεζητημένης πτυχολογίας των ενδυμάτων. Μια άλλη, η μνημειακή, αρέσκεται στις ψηλόλιγνες μορφές, που έχουν έντονη κίνηση, εξεζητημένες στάσεις και συστροφές αλλά τα πρόσωπα δεν χαρακτηρίζονται για το κάλλος τους. Εισάγονται όμως και νέα θέματα, όπως η «Ακρα Ταπείνωση», ενώ η επαφή με τη ζωγραφική της Δύσης μέσω των εικόνων των Σταυροφόρων συνέβαλε στη δημιουργία μιας τεχνοτροπίας που επέτρεπε την έκφραση των συναισθηματικών καταστάσεων.

Η άνθηση θα ανακοπεί βίαια με την άλωση της Κωνσταντινούπολης και η συνέχεια θα καθοριστεί από τις γενικότερες συνθήκες διαβίωσης των υπόδουλων ελληνικών πληθυσμών, καθώς όσοι ζούσαν υπό την ενετική κυριαρχία (Κρήτη και άλλα νησιά) απολάμβαναν σχετική ισοτιμία και ασφαλώς μπορούσαν να διατηρούν τις θρησκευτικές παραδόσεις τους, ενώ οι υπό την τουρκική κατάκτηση υφίσταντο ποικίλες δυσκολίες: στέρηση πολιτικών και ιδιωτικών ελευθεριών, οικονομική δυσπραγία, εκπαιδευτική υστέρηση, πολιτιστική οπισθοδρόμηση και απομόνωση. Και μέσα σε αυτές τις συνθήκες όμως η θρησκευτική ζωγραφική συνέχισε να υπάρχει, κυρίως στη Βορειοδυτική Ελλάδα με κέντρο τα Ιωάννινα και με οικογένειες ζωγράφων που περιοδεύουν στα Βαλκάνια. Οι εικόνες φυσικά επιβιώνουν. Γιατί ορθώς έχει αναγνωρισθεί ότι μέσα από τα λεπτά και υπαινικτικά συμβολικά στοιχεία τους συνδέονται με το άπειρο του θεϊκού κόσμου και με το άπειρο του ανθρώπινου πνεύματος.

• Η θεϊκή αναπαράσταση

ΩΣ «ΕΥΗΛΙΚΑ, σύνοφρυν, ευόφθαλμον, επίρρινον, ουλότριχα, την γενειάδαν μέλαιναν έχοντα, σιτόχρουν τω είδει μακρυδάκτυλον» περιγράφει τον Χριστό ο Ελπιος ο Ρωμαίος ακολουθώντας τους «παλαιούς ιστορητάς», όπως διασώζεται στο κείμενό του «Περί του δεσποτικού χαρακτήρος του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού» του 10ου αιώνα. Και αυτές τις αρχές όσον αφορά τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του Χριστού ακολουθεί η βυζαντινή ζωγραφική.

Το γνωστότερο εργαστήριο της Κρήτης των μέσων του 15ου αιώνα ήταν αυτό των Ανδρέα και Νικόλαου Ρίτζου και στην πελατεία τους δεν ήταν μόνον ορθόδοξοι αλλά και καθολικοί. Η διπλή ζήτηση μάλιστα είχε αποτέλεσμα την ανάπτυξη δεξιοτήτων στους ζωγράφους τόσο στη ζωγραφική alla maniera greca όσο και alla maniera latina. Και όπως σημειώνει η κυρία Φαίδρα Καλαφάτη, επιμελήτρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, στην εικόνα JΗS (Jesus Ηominum Salvator- Ιησούς Λυτρωτής των Ανθρώπων- που υπήρξε έμβλημα των φραγκισκανών) ιστορούνται ταυτόχρονα οι παραστάσεις της Σταύρωσης, της Ανάστασης και της «Εις Αδου Καθόδου».

«Το πρωτότυπο και μοναδικό θέμα τού JΗS αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της ιταλοκρητικής ζωγραφικής και δείχνει την εξοικείωση του κρητικού ζωγράφου Ανδρέα Ρίτζου με έργα της δυτικής εικονογραφίας, αποτέλεσμα των συνθηκών που επικρατούσαν στην ιταλοκρατούμενη Κρήτη του 15ου αιώνα» γράφει η ίδια.

Η επιμονή των κρητών καλλιτεχνών αυτής της περιόδου στην παράσταση της «Εις Αδου Καθόδου» «ενισχύει όχι μόνον το θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων της Κρήτης αλλά και τους εμψυχώνει σε μία περίοδο που προσπαθούν να συνηθίσουν τα νέα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα», όπως γράφει η κυρία Καλαφάτη στο Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας. Με την πτώση όμως του Χάνδακα στους Τούρκους, το 1669, μεγάλο τμήμα του πληθυσμού και μαζί πολλοί ζωγράφοι θα εγκαταλείψουν το νησί για τη Βενετία και τα βενετοκρατούμενα Επτάνησα. Στα Ιόνια νησιά η ζωγραφική θα ακολουθήσει εντελώς διαφορετική κατεύθυνση προσανατολισμένη στη δυτική τέχνη.

«Η φυσιοκρατική τέχνη της Δύσης και η τεχνική της ελαιογραφίας που υιοθέτησε η επτανησιακή ζωγραφική οδήγησαν στην εκκοσμίκευση της ορθόδοξης θρησκευτικής ζωγραφικής και στη σταδιακή αντικατάσταση των τοιχογραφιών και των εικόνων με ζωγραφικούς πίνακες» σημειώνει η κυρία Αναστασία Τούρτα.

Η Ανάσταση τώρα είναι η θριαμβευτική έξοδος της μορφής του Χριστού από τη σαρκοφάγο, όπως απεικονίζεται εν πλήρει δόξη στην εικόνα της «Ανάστασης του Χριστού» (1657) του Ηλία Μόσκου, κρητικού ζωγράφου της Διασποράς που έζησε και εργάστηκε στη Ζάκυνθο. Η οριστική ρήξη της ορθόδοξης ζωγραφικής με τη βυζαντινή παράδοση θα έλθει όμως με την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, όταν οι ζωγράφοι, Βαυαροί αλλά και Ελληνες, εισήγαγαν την τρισδιάστατη δυτικότροπη θρησκευτική ζωγραφική με χαρακτηριστικά τη νατουραλιστική απόδοση του φυσικού τοπίου και τις εξανθρωπισμένες γλυκερές μορφές των αγίων.

• της ΜΑΡΙΑΣ ΘΕΡΜΟΥ | ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 18 Απριλίου 2009

Από τη νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας στην ευωχία του Πάσχα

• Tου Aντωνη Καρκαγιαννη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 19 Aπριλίου 2009

• Στις μέρες μας σχεδόν έχει εκλείψει η εναλλαγή της αυστηρής νηστείας της Μεγάλης Εβδομάδας και της ευωχίας του Πάσχα, που άρχιζε από τα μεσάνυχτα της Ανάστασης και κρατούσε τουλάχιστον τρεις μέρες. Και δεν είναι μόνο η στέρηση που ενίσχυε την προσδοκία της απόλαυσης και έδινε ιδιαίτερη γεύση και νοστιμιά στην ίδια την απόλαυση. Είναι και η απαγόρευση, που όπως κάθε απαγόρευση, κουβαλούσε μέσα της τον γλυκό πειρασμό της παράβασης, τη γοητεία της «αμαρτίας», αρκετά συγγενική με την «αμαρτία» του έρωτα τα παλαιότερα χρόνια. Αργότερα έγιναν όλα όμοια, εξέλιπε η μετάβαση από το ένα στο ποθητό αντίθετό του και όλα ισοπεδώθηκαν. Τείνει να εκλείψει και η αγωνιώδης περιπέτεια της «αμαρτίας».

• Η νηστεία είναι αρχαιότατο φαινόμενο που χάνεται στην αρχή του ιστορικού χρόνου και συνδεόταν πάντοτε με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, αν μπορούμε να μιλήσουμε για πεποιθήσεις σε εποχές υπέρμετρου φυσικού φόβου και αναζήτησης της λύτρωσης από τον φόβο. Ολες οι θρησκείες της «βαθιάς Ανατολής», όχι ως γεωγραφικής έννοιας, αλλά με την έννοια του σκοτεινού και μυστηριώδους βάθους, όριζαν ποικίλες απαγορεύσεις και νηστείες. Οι βουδιστές και οι βραχμάνες, οι περσικές θρησκείες και η Μεσοποταμία καθιέρωσαν απαγορεύσεις και νηστείες. Σχεδόν αναλλοίωτες πέρασαν στους αρχαίους Αιγυπτίους και από κει στους Εβραίους μονοθεϊστές και στους Ελληνες ειδωλολάτρες. Πολλοί πιστεύαμε ότι η ανθρωποτροπική και ανθρωπομορφική ειδωλολατρεία των Ελλήνων, όπου οι θεοί είχαν ανθρώπινη μορφή, μόνιμη κατοικία στον Ολυμπο, απ’ όπου συχνά κατέβαιναν και αναμειγνύονταν με τους ανθρώπους και με όλα τα ανθρώπινα, ήταν θρησκεία φωτεινή, οικεία και παιχνιδιάρικη, ενίοτε με χιούμορ, όπως π.χ. οι ανθρώπινοι έρωτες του Δία και οι συχνές απιστίες του. Κάναμε λάθος. Οι αρχαίοι Ελληνες ήταν βαθιά θρησκευόμενοι και δεισιδαίμονες. Οι νηστείες και οι απαγορεύσεις συνόδευαν τα θρησκευτικά μυστήρια και όλες τις λατρευτικές τελετουργίες και συχνά την πολεμική προετοιμασία την παραμονή της μάχης.

• Οι ειδικοί έδωσαν πολλές ερμηνείες στο φαινόμενο. Η νηστεία και γενικότερα οι απαγορεύσεις και η αποχή από τις υλικές απολαύσεις καιθερώθηκε ως μέσο ψυχικού και ταυτόχρονα σωματικού αποκαθαρμού και εξιλασμού, για να ξεχωρίσει την πνευματική από την υλική ζωή και να επισημάνει τη θεία προέλευση και υπεροχή της πρώτης. Ακόμη και σήμερα χριστιανοί και μωαμεθανοί, στους οποίους οι απαγορεύσεις είναι αυστηρότερες, συνοδεύουν τις νηστείες με πλήρη αποχή από ερωτικές απολαύσεις και συνευρέσεις, επειδή θεωρούνται κατ’ εξοχήν μορφές υλικής ζωής, παρ’ όλο ότι είναι τόσο βαθιά σωματικές ώστε να ταυτίζονται με την ψυχή μας. Ισως γι’ αυτό, για να εξορκίσουμε την απόλυτη κυριαρχία τους και την καθυπόταξή μας.

• Δεν είχα την πρόθεση να γράψω τόσο σχοινοτενή πρόλογο, έτσι βγήκε και δεν έχω χρόνο να τον περιορίσω. Πρόθεσή μου εξακολουθεί να είναι να θυμηθώ και να θυμίσω τις νηστείες της Μεγάλης Σαρακοστής και κυρίως τα νηστίσιμα εδέσματα, που όσο πάει και τα ξεχνούμε, παρ’ όλο ότι ήταν νοστιμότατα και συχνά... χαριτωμένα με την άδολη προέλευσή τους από τη φύση.

• Η Μεγάλη Σαρακοστή, το λέει και το όνομα, είναι οι σαράντα μέρες πριν από το Πάσχα και θεωρούνται μέρες ψυχικού και σωματικού καθαρμού για τη μεγάλη γιορτή. Καταλαμβάνουν πάντοτε καίρια θέση στο μεταίχμιο μεταξύ Χειμώνα και Ανοιξης με επίκεντρο την εαρινή ισημερία και, όπως και το Πάσχα, έχουν την έννοια της μετάβασης από τον κρύο και σκοτεινό Χειμώνα στη φωτεινή και θερμή Ανοιξη. Μεταφορικά από τον θάνατο στην Ανάσταση. Κάποτε οι άνθρωποι πίστευαν ότι ακριβώς αυτή την εποχή του έτους, όπως και σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς αρχίζουν να περισσεύουν στο σώμα μας οι δυνάμεις της ζωής, να ξεχειλίζουν και να απειλούν τη σωματική μας (και την ψυχική) ισορροπία. Σε ολόκληρη τη Φύση παρατηρούμε την έκρηξη και το ξεχείλισμα της ζωής. Επινοήσαμε, λοιπόν, τις νηστείες και τις απαγορεύσεις και τις περιβάλλαμε με θρησκευτικό κύρος (δηλαδή με την απειλή της «αμαρτίας») ακριβώς από ανάγκη να συγκρατήσουμε την απειλούμενη από την πλημμυρίδα της ζωής εσωτερική μας ισορροπία.

• Η νηστεία αρχίζει από την Καθαρή Δευτέρα και επιβάλλει αποχή από τροφές προερχόμενες από ζώα που μέσα τους κυκλοφορεί αίμα. Από κρέας πάσης προελεύσεως, από τυρί, βούτυρο, αυγά κ.λπ. Εξαιρείται το κρέας από το σώμα των μαλακίων και των οστρακοειδών, είναι μία από τις χαριτωμένα πονηρές εξαιρέσεις, τα μαλάκια και τα οστρακοειδή είναι ένας πλούσιος, νοστιμότατος και χορταστικός κόσμος. Δεν ξέρω αν οι όροι είναι ακριβείς και πλήρεις αλλά εννοώ τα χταπόδια, τις υπέροχες γαρίδες, τους αστακούς, τα καλαμαράκια, τις σουπιές, τα μύδια, τα στρείδια, τα κυδώνια, ονειρεμένα εδέσματα που καλούνται για να απαλύνουν δήθεν... τα «βάσανα της νηστείας». Οταν μάλιστα συνοδεύονται από ούζο ή εκλεκτά λευκά κρασιά απολαμβάνουμε πραγματική ανάταση του σώματος σε πνεύμα και ψυχή.

• Τα ψάρια αν και με ψυχρό αίμα απαγορεύονται με εξαίρεση την ημέρα του Ευαγγελισμού, όπου τρώμε παστό μπακαλιάρο, τηγανητό με σκορδαλιά, συνηθέστερα όμως πλακί στον φούρνο με κρεμμύδια και μαϊντανό. Και μια δεύτερη εξαίρεση, την Κυριακή των Βαΐων όπου πάλι τρώμε ψάρια, δεν ξέρω με ποια δικαιολογία. Ολες τις άλλες μέρες της Μεγάλης Σαρακοστής απέχουμε από το κρέας και από τα παράγωγα των ζώων με αίμα. Και πάλι μια πονηρή εξαίρεση. Μπορούμε άνετα και αναμάρτητα να φάμε νοστιμότατο αυγοτάραχο Μεσολογγίου, χαβιάρι από την Κασπία Θάλασσα, «μπρικ» από τον Βόρειο Κύκλο, παρ’ ότι είναι παράγωγα ψαριών με αίμα.

• Επιτρέπονται και επιβάλλονται τα προερχόμενα από τον φυτικό κόσμο. Την Τετάρτη και την Παρασκευή νηστεύουμε από λάδι, επιτρέπεται όμως το ταχίνι που έχει άφθονο φυτικό λάδι. Ετυχε κάποτε να δοκιμάσω σε μοναστήρι φασόλια και χαλβά σιμιγδαλένιο, και τα δύο με ταχίνι. Πέρασαν πολλά χρόνια αλλά ακόμα θυμάμαι τη νοστιμιά τους.

• Τα ίδια ισχύουν και για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Οι γιαγιάδες μας τη Μεγάλη Τετάρτη και τη Μεγάλη Παρασκευή έτρωγαν μόνο καρδιές μαρουλιού με μπόλικο αλάτι και αρωματικό ξύδι του χωριού. Επιναν μετά και μπόλικο νερό λόγω του αλατιού και δεν πεινούσαν. Ετσι, εξαγνισμένες μάζευαν λουλούδια της Ανοιξης και στόλιζαν τον Επιτάφιο. Τις άλλες μέρες τρώγαμε διάφορα λαχανικά της εποχής, μαγειρεμένα με λάδι. Αλλά και σουπιές με σπανάκι ή με μύγδαλα, κρεμμύδια και δαμάσκηνα (εκλεκτός μεζές για κρασί και ούζο). Θα ξεχωρίσω επίσης το πρασοσέλινο και, πιστέψτε με, τα κυδώνια γιαχνί με πράσα και ξερά δαμάσκηνα, λευκά με λεμόνι ή κόκκινα με πελτέ ντομάτας. Ανυπέρβλητα σε νοστιμιά είναι τα άγρια σπαράγγια, που στο χωριό μου, τα Αμπελάκια της Θεσσαλίας τα λέμε «οβριές». Τα τρώμε σε δύο μορφές: σαλάτα με ξύδι και λάδι όπως τα ραδίκια ή σούπα πάλι με ξύδι και λάδι.

• Είναι αδύνατον να σας περιγράψω όλα τα νηστίσιμα εδέσματα της Μεγάλης Σαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδας, τον πλούτο της φύσης, αλλά και τον πλούτο της μαγειρικής φαντασίας και εφευρετικότητας. Είναι μεγάλη Τέχνη, με το «Τ» κεφαλαίο. Πώς να σας περιγράψω τις χορτόπιτες που αρχίζουν με χόρτα του χειμώνα και σιγά σιγά δέχονται τα χόρτα της Ανοιξης και το άρωμά τους. Τα μυροτσούκνιδα, τις κομπότες, τα μυρώνια, τις καυκαλήθρες, τις ξυνήθρες, τα λαπατάκια...

• Ετσι «πεινασμένοι» και εξαγνισμένοι φτάνουμε τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου και της Ανάστασης, κρατώντας στο χέρι τα κόκκινα αβγά για να ανταλλάξουμε τσουγκρίσματα και ασπασμούς ευθύς μετά το «Χριστός Ανέστη»..., εξουθενωμένοι, βέβαια, από τη νηστεία όπως σας την έχω περιγράψει. Και αρχίζει, πάντοτε, με νυχτερινή μαγειρίτσα η εωχία του Πάσχα που συνήθως φτάνει ώς την κραιπάλη...

Με λαμπρότητα γιορτάστηκε η Ανάσταση σε όλη τη χώρα

• Σε κλίμα κατάνυξης και θρησκευτικής ευλάβειας πραγματοποιήθηκε η τελετή της Αναστάσεως του Θεανθρώπου σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Εκατομμύρια πιστοί προσήλθαν στους ιερούς ναούς, σε κάθε γωνιά της χώρας, για να ακούσουν το ελπιδοφόρο μήνυμα της Ανάστασης, ότι η ζωή νίκησε τον θάνατο, να λάβουν το Άγιο Φως, να ανταλλάξουν ευχές και να διαδώσουν το χαρμόσυνο μήνυμα: «Χριστός Ανέστη».

Με λαμπρότητα τελέστηκε η Αναστάσιμη Ακολουθία και στον Ιερό Ναό του Αγ. Διονυσίου Αρεοπαγίτου, στο δήμο της Αθήνας, χοροστατούντος του αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμου. Στην Ακουλουθία παραβρέθηκαν, μεταξύ άλλων, ο γ.γ. της Κ.Ο. της Ν.Δ., Γ. Τραγάκης και ο υφυπουργός Ανάπτυξης, Γ. Βλάχος, εκ μέρους της κυβέρνησης, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ, Χρ. Παπουτσής, εκ μέρους του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ο νομάρχης Αθηνών, Γ. Σγουρός και ο πρώην υπηρεσιακός πρωθυπουργός, Γ. Γρίβας. Επιπλέον, στον Ιερό Ναό του Αγ. Διονυσίου Αρεοπαγίτου, παραβρέθηκαν εκπρόσωποι των στρατιωτικών δυνάμεων και πλήθος πολιτών.

Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, κ. Κάρολος Παπούλιας, παρακολούθησε την Αναστάσιμη Ακολουθία με την οικογένειά του, στο χωριό Φραγγάδες Ιωαννίνων. Θα γιορτάσει δε το Πάσχα με τους στρατευμένους στο στρατόπεδο «Λορέντζος Μαβίλης», στο Καλπάκι. Ο πρωθυπουργός, Κώστας Καραμανλής, παρακολούθησε την Ακολουθία της Ανάστασης στον ιερό ναό της Αγίας Τριάδας στον Νέο Βουτζά, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Νατάσα και τα δύο τους παιδιά. Ο κ. Καραμανλής, σήμερα στις 11.45, θα επισκεφθεί την αεροπορική βάση Δεκελείας.

Στον Ιερό Ναό της Κοιμήσεως του Θεοτόκου, στην Ύδρα, με την οικογένειά του παρακολούθησε την Ανάσταση ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Γιώργος Παπανδρέου, ο οποίος σήμερα θα επισκεφθεί το κέντρο εκπαίδευσης του Πολεμικού Ναυτικού στον Πόρο. Επιπλέον, στην Αθήνα παρέμειναν και γιόρτασαν την Ανάσταση, η γ.γ. της Κ.Ε. του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα και ο πρόεδρος του ΛΑ.Ο.Σ., Γιώργος Καρατζαφέρης. Οι δύο πολιτικοί αρχηγοί θα βρεθούν το πρωί στην αεροπορική βάση Δεκελείας. Νωρίτερα, ο κ. Καρατζαφέρης θα επισκεφθεί την Γενική Αστυνομική Διεύθυνση Αττικής. Στην Τήνο, όπου θα περάσει και την ημέρα του Πάσχα, βρέθηκε ο πρόεδρος της Κ.Ο. του ΣΥΡΙΖΑ Αλέκος Αλαβάνος, ενώ ο πρόεδρος του ΣΥΝ Αλέξης Τσίπρας, γιόρτασε την Ανάσταση στην Καβάλα. [kathimerini.gr με πληροφορίες ΑΠΕ-ΜΠΕ]

Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ. Η κάθοδος στα άδυτα της ψυχής

• Νίκος Μουζέλης | ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 18 Απριλίου 2009

• Oι μέρες του Πάσχα είναι για πολλούς έλληνες, θρησκευόμενους και μη, περίοδος περισυλλογής και πνευματικών αναζητήσεων. Ετσι, ο προβληματισμός γύρω από το φαινόμενο της αναστοχαστικότητας (reflexivity) είναι και επίκαιρος και χρήσιμος· αν όχι για άλλο λόγο, για να βάλουμε για λίγο σε παρένθεση τα οικονομικά και πολιτικά αδιέξοδα που η παγκόσμια κρίση έχει δημιουργήσει στη χώρα μας.
  

• Ο άνθρωπος, αντίθετα με τα ζώα, έχει τη δυνατότητα με τη χρήση της συμβολικής γλώσσας να στοχάζεται με θέμα τον εαυτό του- δηλαδή, να παίρνει απόσταση απ΄ αυτόν, να τον παρατηρεί, να συνδιαλέγεται μαζί του, να του θέτει στόχους, ν΄ αξιολογεί αν αυτοί οι στόχοι επιτεύχθηκαν κτλ. Αυτού του είδους η εσωτερικότητα/ αναστοχαστικότητα εντείνεται στις νεωτερικές και μετανεωτερικές κοινωνίες. Σε προνεωτερικά πλαίσια, η ατομική συμπεριφορά (σε θέματα όπως η εργασία, ο γάμος, η εκκοινώνιση των παιδιών κτλ.) ρυθμίζονταν λίγο πολύ αυτόματα μέσω τυποποιημένων κανόνων.
  

• Σε μετανεωτερικά κοινωνικά συμφραζόμενα όμως, οι εξωγενείς μηχανισμοί κοινωνικής ρύθμισης εξασθενούν και τα άτομα βρίσκονται αντιμέτωπα με την ανάγκη για επείγουσες επιλογές, οι οποίες αφορούν τη σταδιοδρομία τους, τον τρόπο ζωής τους, τη διατροφή τους, τον αριθμό των παιδιών που θέλουν να αποκτήσουν, το πώς θα τα αναθρέψουν, κ.ά. Κάτω απ΄ αυτές τις συνθήκες, ο «επιλέγων άνθρωπος» (homo optionis), έχοντας να αντιμετωπίσει γεωμετρικά αυξανόμενο αριθμό επιλογών σε όλα τα θεσμικά πεδία, μπορεί είτε να αποφύγει την ακατάπαυστη ανάγκη επιλογών, προσκολλούμενος σε μια «νεκρή», κενή περιεχομένου πια παράδοση, είτε να προχωρήσει, μέσω της δημιουργικής αναστοχαστικότητας, στη συγκρότηση του δικού του τρόπου ζωής.
  

▅Το προσωπικό «σχέδιο ζωής»

• Στις πρώτες φάσεις της νεωτερικότητας, η ανάδυση αυτού του είδους ατομικής αναστοχαστικότητας δεν ήταν τόσο έκδηλη όσο σήμερα. Αρχικά, τις παραδοσιακές βεβαιότητες τις αντικαθιστούσαν- τουλάχιστον εν μέρει- οι συλλογικές βεβαιότητες (ταξικές, κομματικές, εθνικές), ικανές ως ένα βαθμό να εξασφαλίσουν εξωγενείς ως προς το άτομο μηχανισμούς διαμόρφωσης ταυτότητας. Στην εποχή της όψιμης νεωτερικότητας όμως οι ενδιάμεσες αυτές καταστάσεις περιθωριοποιήθηκαν, λόγω των γοργών ρυθμών παγκοσμιοποίησης. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, το άτομο έχει να επιλέξει είτε τη φυγή από την πραγματικότητα (μέσω του καταναλωτισμού, των ουσιών, της τυφλής προσκόλλησης σε φονταμενταλιστικές συνταγές) είτε, μέσω της ατομικής αναστοχαστικότητας, την επιλογή μέσων και σκοπών για την ενεργό συγκρότηση του προσωπικού «σχεδίου ζωής».

• Οι περισσότεροι κοινωνικοί επιστήμονες αντιλαμβάνονται την ατομική αναστοχαστικότητα κατά ένα δυτικοκεντρικό, μονομερή τρόπο. Η σχέση του αναστοχαζόμενου υποκειμένου με τον εσωτερικό του κόσμο εννοιολογείται λογοκεντρικά και εργαλειακά. Το άτομο, στην προσπάθειά του να επιλέξει αναστοχαστικά και ορθολογικά τους στόχους του και τα μέσα για την επίτευξή τους, εμφανίζεται μονίμως καθηλωμένο σ΄ ένα πλέγμα μέσων και σκοπών. Ανεξάρτητα αν ο σκοπός είναι να γίνει κανείς πλούσιος, να αποκτήσει φίλους ή να ενισχύσει το σεξαπίλ του, ο τρόπος με τον οποίο επιλέγονται τόσο οι σκοποί όσο και τα μέσα αποκλείει λιγότερο εργαλειακούς, πιο αυθόρμητους τρόπους ύπαρξης στο μεταπαραδοσιακό κοινωνικό γίγνεσθαι. Με άλλα λόγια, εφόσον η επιλογή των στόχων και των κατάλληλων μέσων για την επίτευξή τους δεν είναι πια δεδομένη ούτε διευκολύνεται από παραδοσιακούς κώδικες, υποτίθεται ότι η μόνη εναλλακτική λύση στον εξαναγκασμό είναι μια υπερενεργητική, «εγκεφαλική», καταφατική αναστοχαστικότητα που στοχεύει στην «κατασκευή της βιογραφίας» του υποκειμένου (Α. Giddens, U. Βeck).

▅Η τυραννία των επιλογών

• Το ερώτημα που τίθεται, με βάση τα παραπάνω, είναι το εξής: Είναι άραγε δυνατόν να υπάρξει μη εξαναγκαστική στάση που, αντί να επιδιώκει μέσω ορθολογικών επιλογών να συγκροτήσει τρόπους ζωής, να αφήνει ανοιχτό το πεδίο για πιο έμμεσους, πιο αυθόρμητους προσανατολισμούς; Θα μπορούσε άραγε η αναστοχαστικά κατακτημένη ατομική ελευθερία και αυτονομία σε μεταπαραδοσιακές συνθήκες να συνεπάγεται την ικανότητα (στην οποία αναφέρονται ο Simmel και ο Ηeidegger) να απαλλαγεί κανείς από την «τυραννία των επιλογών», από την ανάγκη μιας επιδίωξης στόχων βασισμένης σε υπολογισμούς, σχεδιασμούς και εγκεφαλικές διεργασίες; Θα μπορούσε άραγε αυτή να συνεπάγεται την υπέρβαση της ατέρμονης ορθολογικής στοχοθεσίας, η εκπλήρωση της οποίας οδηγεί σε νέους στόχους ad infinitum; Θα μπορούσε, τέλος, να είναι κανείς βαθιά αναστοχαστικός χωρίς να εγκλωβίζεται σε μια ατέρμονη διαδικασία λήψης αποφάσεων, βασισμένης στη σχέση μέσων και σκοπών;

• Για να απαντήσει σ΄ αυτά τα ερωτήματα θα πρέπει κανείς να εξετάσει πρώτα απ΄ όλα μια μορφή αναστοχαστικότητας που συναντάμε στις θρησκευτικές μυστικιστικές παραδόσεις της Ανατολής και της Δύσης. Για να περιοριστούμε στη χριστιανική παράδοση, η Ορθοδοξία (περισσότερο απ΄ ό,τι ο Καθολικισμός ή ο Προτεσταντισμός) τονίζει την αδυναμία να έρθει κανείς σε επαφή με το θείο μέσω του ορθολογισμού και της νοητικής διεργασίας. Υποστηρίζει ότι όσο περισσότερο επιχειρεί κανείς να προσεγγίσει τον Θεό λογοκεντρικά τόσο πιο ανέφικτος γίνεται ο στόχος του. Ο ορθός λόγος μπορεί να βοηθήσει μόνο μέσω της συνειδητοποίησης και της άρσης των εμποδίων που αποτρέπουν το «άνοιγμα» της ψυχής στη θεία χάρη. Η αποφατική αυτή προσέγγιση επιδιώκει να αποκαθάρει τον πιστό, ώστε να γίνει «κενό δοχείο», έτοιμο να δεχτεί τη θεία φώτιση. Ο ρόλος των υπολογισμών και των σχέσεων μέσων- σκοπού περιορίζεται, επομένως, στην άρση των εμποδίων· η προσέγγιση του θείου συντελείται σε περιβάλλον από το οποίο απουσιάζει κάθε είδους εργαλειακός υπολογισμός και κάθε είδους εγκεφαλική προσέγγιση. Στον ορθόδοξο χριστιανισμό η αποφατική θεολογία έχει μακρά ιστορία. Στην Υστερη Βυζαντινή Πε ρίοδο συνδέεται με τον Ησυχασμό, ένα πνευματικό κίνημα του οποίου κύριος εκφραστής ήταν ο Γρηγόριος Παλαμάς. Στη δυτική θεολογία η λεγόμενη via negativa δεν ταυτίζεται, αλλά είναι πολύ κοντά στον ορθόδοξο αποφατισμό (για διαφορές μεταξύ τους βλ. Μ. Μπέγζος 1996).

▅Οι δύο όψεις του αποφατισμού

• Ωστόσο, η αποφατική οδός μπορεί να πάρει και μη θρησκευτικές μορφές, μορφές οι οποίες μεταθέτουν το βάρος από τη σχέση «εγώ- θεότητα» στη σχέση «εγώ- εγώ» ή «εγώ - άλλος». Για παράδειγμα, ο κύριος όγκος της ψυχαναλυτικής παράδοσης βασίζεται στην ιδέα ότι ο ρόλος του ψυχαναλυτή δεν είναι να θέσει νέους στόχους στον αναλυόμενο, να τον βοηθήσει άμεσα ώστε να λύσει τα ηθικά ή πρακτικά προβλήματα της καθημερινής ζωής. Ο ρόλος του ψυχαναλυτή έγκειται στο να βοηθήσει τον αναλυόμενο να συνειδητοποιήσει τους ποικίλους καταπιεστικούς ή/ και αμυντικούς μηχανισμούς οι οποίοι καταστρέφουν ή διαβρώνουν τη ζωή του. Από τη στιγμή που ο αναλυόμενος αποκτά συνείδηση και άμεση εμπειρία των μηχανισμών αυτών, τα μέσα και οι σκοποί που ταιριάζουν στην περίπτωσή του αναδύονται αποφατικά, χωρίς την άμεση παρέμβαση του αναλυτή.

• Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στην περίπτωση της αυτοψυχανάλυσης, μεθόδου που χρησιμοποιούσε ο ίδιος ο Φρόιντ. Στόχος της αυτοψυχανάλυσης είναι να αρθούν, μέσω της αυτοσυνείδησης, εμπόδια όπως οι καταναγκασμοί και οι μηχανισμοί άμυνας, έτσι που το «δέον γενέσθαι» να μην προκύπτει ορθολογικά, αλλά να αναδύεται αυθόρμητα. Ονομάζω αυτή τη μορφή αναστοχαστικότητας αποφατική, σε αντιδιαστολή με την καταφατική αναστοχαστικότητα που βλέπουμε για παράδειγμα στις θεραπείες που συνδέονται με τη γνωσιακή ψυχολογία.

• Και κλείνω μ΄ ένα παράδειγμα που εντάσσεται μεταξύ του θρησκευτικού και του κοσμικού αποφατισμού. Οι διάφορες πρακτικές διαλογισμού που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με τον ινδουισμό και τον βουδισμό (όπως η γιόγκα, το ζεν κτλ.) προσπαθούν με αποφατικό τρόπο να «ησυχάσουν τον νου», να δημιουργήσουν ένα χώρο όπου οι σκέψεις, οι εγκεφαλικές διεργασίες περιθωριοποιούνται- κάτι που οδηγεί στην ηρεμία και στο ευ ζην. Τέτοιες πρακτικές μπορεί να συνδέονται με τη θρησκευτικότητα και την πίστη στον Θεό - αλλά μπορεί και όχι. Ιδίως στις δυτικές μετανεωτερικές κοινωνίες, πρακτικές όπως η γιόγκα διαδίδονται ραγδαίως, αποσυνδεμένες από το αρχικό θρησκευτικό τους πλαίσιο.

• Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι οι εσωτερικές διαδικασίες του εαυτού ενέχουν πάντα και αποφατικά και καταφατικά στοιχεία- σε διάφορους συνδυασμούς. Σε μερικά πλαίσια ή πολιτισμικές παραδόσεις το καταφατικό υπερισχύει, ενώ σ΄ άλλες συμβαίνει το αντίθετο. Συμπερασματικά, είτε είναι κανείς θρησκευόμενος είτε όχι, οι ημέρες που έρχονται είναι μια ευκαιρία να προσπαθήσει να αναστοχαστεί αποφατικά, δηλαδή να έρθει σ΄ επαφή με τον εσωτερικό του κόσμο κατά ένα σιωπηλό μη εγκεφαλικό τρόποέστω και για λίγο.

• Ο κ. Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας στη London School of Εconomics.

Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ. Μη διαφημίζετε τα θεία

• Θεόδωρος Παπαγγελής | ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 18 Απριλίου 2009

• Στην αρχή ήταν οι ζηλωτές που βάλθηκαν να σωφρονίσουν τους άπιστους με μια φουρνιά από τρομοκρατικά πόστερ: «Γρηγορείτε και προσεύχεσθε ή ετοιμαστείτε για τις υψικαμίνους και τα βοθρολύματα της Κόλασης». Μετά ήρθε μια (βρετανίδα) συγγραφέας σεναρίων για τηλεοπτικές κωμωδίες που «τα πήρε» με τα πόστερ, βγήκε στη μπλογκόσφαιρα και άρχισε έρανο για την οικονομική στήριξη μιας αθεϊστικής εκστρατείας. Κάπου 5.000 αγγλικές λίρες περίμενε, τελικά βρέθηκε με το εικοσαπλάσιο ποσό. Στον χορό μπήκε γρήγορα η Βρετανική Ανθρωπιστική Εταιρεία και, πιο καμαρωτός από όλους, ο Ρίτσαρντ Ντόκινς της ευπώλητης «Αυταπάτης» με τον θεόρατο τζίρο του 1,5 εκατομμυρίων αντιτύπων. Αποτέλεσμα: από τις αρχές ενεστώτος έτους ένα τμήμα του λονδρέζικου αστικού στόλου αρμενίζει ενεπίγραφο με ένα μήνυμα κατευθείαν από τον «κήπο του Επίκουρου»: «Κατά πάσα πιθανότητα δεν υπάρχει Θεός. Πάψτε να άγχεσθε τώρα και απολαύστε τη ζωή σας».

• Διαφήμιση μπορείς να κάνεις (σχεδόν) παντού, αλλά τίποτε πιο παραδοσιακά κατοχυρωμένο και αναντάν μπαμπαντάν θεσμικό από το πλευρικό αμάξωμα του κόκκινου λεωφορείου που περνάει από το Γουεστμίνστερ- πλην, είναι η πρώτη φορά που ό,τι θα έπρεπε κανονικά να αποτελεί πόρισμα αθεϊστικής διατριβής ή επιμύθιο αγνωστικιστικής διάλεξης συγκατοικεί με διαφημιστικά σήματα για καταναλωτικές λιχουδιές, ανοιχτές προσκλήσεις στην υψηλή τεχνολογία του lifestyle ή τραπεζικές προσφορές (η κρίση, σημειωτέον, δεν έχει αρχίσει ακόμη). Καμία έκπληξη. Το βαρυσήμαντο μήνυμα βρίσκεται εκεί που βρίσκεται επειδή έχει συναινέσει πλήρως στους κώδικες του διαφημιστή. Πάρτε, για παράδειγμα, εκείνο το «τώρα». Σε έναν κόσμο καταναλωτικών επιταχύνσεων και καλειδοσκοπικής αλλαγής προτύπων, πρέπει να ξέρεις να επενδύεις στο ενδεχόμενο της χαμένης ευκαιρίας-προσφοράς - «διαθέσιμο μόνο για λίγες μέρες, ώρες ή, καλύτερα, τώρα». Το «τώρα» του διαφημιστή ταξινομεί «χαμένους» και «κερδισμένους», αλλοτινούς καιρούς και νέες εποχές- «ξεχάστε το παλιό σας απορρυπαντικό,τώραήρθε το...». Εξίσου περίοπτο στατιστικά και εκείνο το «απολαύστε» του μηνύματος. Η διαφήμιση ανήκει κυρίως στα παυσίλυπα, και ρέπει συστηματικά στην ηδονιστική πρόσκληση- «η τέλεια (μπορεί και η «απόλυτη») απόλαυση, στο μπάνιο ή στο πιάτο σας...».
  

• Αλλά αυτό που συμπυκνώνει τα διαφημιστικά ένστικτα του εν λόγω μηνύματος είναι το «κατά πάσα πιθανότητα». Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι πρόκειται για ένα είδος αγνωστικιστικής «πισινής», κάποια συνετή παραχώρηση στο μηδαμινό ενδεχόμενο· δεν πρόκειται περί αυτού. Το «κατά πάσα πιθανότητα» είναι, πολύ ωμά και σοφά, η ασφαλιστική δικλείδα που επιβάλλει η «Αdvertising Standards Αuthority», η Αρχή που παρακολουθεί την τήρηση των κανόνων του διαφημιστικού παιχνιδιού, που δέχτηκε πάνω από διακόσιες καταγγελίες σχετικά με τα «αθεϊστικά λεωφορεία» από τις πρώτες κιόλας μέρες, και που τελικά αποφάνθηκε ότι το μήνυμα είναι τεχνικά αθώο. Φαντάζομαι ότι ένα «κατά πάσα πιθανότητα»θα έκανε και την Ιερά Εξέταση να το σκεφτεί δυο φορές πριν ανάψει την πυρά.
  

• Η απάντηση στην εκστρατεία ήρθε με το ίδιο όχημα· εννοώ με ανάλογο αριθμό λεωφορείων σε διάταξη αντεπίθεσης και με το διορθωτικό μήνυμα «Σίγουρα υπάρχει Θεός. Ελα τώρα κι εσύ στο χριστιανικό κόμμα και απόλαυσε τη ζωή σου». Αν έχω σωστές πληροφορίες, το συγκεκριμένο κόμμα αντλεί τη σιγουριά του από τις στέρεες παραδόσεις της ρωσικής ορθοδοξίας και τις λίρες του από την ευκατάστατη «Russian Ηour ΤV»πλήρης θεολογικός διάλογος, με διαφημιστική ξιφασκία, σπόνσορες, κόμματα, μέλη και φίλους. Και, επιπλέον, με διασημότητες-κράχτες, αφού στην αθεϊστική γραμμή πηγαινοέρχεται, μεταξύ άλλων, ο Αϊνστάιν (που πάντως είπε κάποτε ότι ο Θεός δεν ρίχνει ζάρια).

• Θα ήταν, ίσως, υπερβολικά απλουστευτικό και περιοριστικό να πάρει κανείς αυτήν την υπόθεση ως ενδεικτικό παράδειγμα στο πλαίσιο μιας κοινωνιολογίας των θρησκευτικών πεποιθήσεων στη σύγχρονη Ευρώπη, ακόμη κι αν το σχετικό «σόου» μοιάζει να βρίσκει ζηλωτές και εκτός Βρετανίας. Είναι, πάντως, δύσκολο να κατανοήσει κανείς τη ζέση με την οποία κατεβαίνουν στο γήπεδο οι αγνωστικιστές αυτής της υπόθεσης· και ακόμη πιο δύσκολο να δεχτούμε ότι εδώ διακυβεύονται πραγματικά τα ενδότερα και τα μύχια της πνευματικότητας των εμπλεκομένωνεκτός, βέβαια, και αν το Θεός ή το μη Θεός αποτελεί μετατοπισμένη και ψευδεπίγραφη διαμάχη η οποία έχει αλλού τα οργανικά της αίτια. Οταν είδε τις χιλιάδες των μπλόγκερ που συνέρρευσαν στην πρόσκλησή της, η Βρετανίδα που αναφέραμε πιο πάνω δήλωσε ανακουφισμένη ότι «δεν αισθάνεται πια μόνη». Αν αυτό ήταν τελικά το πρόβλημά της, καλύτερα να διάβαζε Ιρβιν Γιάλομ. Αλλοι ομολόγησαν ότι το ζήτημα δεν είναι ο Θεός, αλλά η ελευθερία του λόγου και της έκφρασης· όμως στην περίπτωση αυτή θα ήταν χρησιμότερο να μαζέψουν χρήματα για κάποια από τις οργανώσεις που προστατεύουν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ζώνες υψηλής επικινδυνότητας, και πάντως όχι στην Ευρώπη.

• Αλλά ό,τι και αν συμβαίνει, εδώ η υπαρξιακή και μεταφυσική στάση γίνεται επιδεικτική πόζα που καταδέχεται τους όρους και τις συμβάσεις του επικοινωνιακού παζαριού- και αυτομολεί στη δικαιοδοσία της «Αdvertising Standards Αuthority». Ισως η προχωρημένη Δύση να διασκεδάζει με τέτοια τερτίπια την ορθολογική της ανία. Εμείς, με όλα τα ελλείμματά μας, δεν έχουμε ακόμη «κατά πάσα πιθανότητα» τέτοια ανάγκη. Γι΄ αυτό απολαύστε το Πάσχα σας, τώρα!

• Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Η γεωγραφία της Ανάστασης

• Γιώργης Γιατρομανωλάκης | ΤΟ ΒΗΜΑ, Σάββατο 18 Απριλίου 2009

• Σύμφωνα με τον ιδιοφυή κριτικό της λογοτεχνίας Νorthrop Frye (Η κοσμική Βίβλος, Μελέτες για τη δομή του ρομάντσου) το χριστιανικό σύμπαν, δηλαδή ο νοητός χώρος της θεϊκής επικράτειας, συμπίπτει, ομολογημένα ή ανομολόγητα, με ένα παμπάλαιο μυθολογικό σύμπαν. Το σύμπαν αυτό συνίσταται από τέσσερα επίπεδα, ανάμεσα στα οποία παρατηρείται μια συνεχής κίνηση ανόδου ή καθόδου. Το υψηλότερο επίπεδο είναι οι Ουρανοί, ο τόπος της παρουσίας του θεού: ο κόσμος αυτός κείται πέρα από το φυσικό διάστημα, ωστόσο μπορεί και συμβολίζεται από τον μεταφορικό χώρο των Ουρανών, την επικράτεια του ήλιου, της σελήνης και των άστρων. Αυτή η νοητή περιοχή θεωρείται ως ο κόσμος που ξέφυγε από την πτώση, είναι ο χώρος που έχει απομείνει από την αρχέγονη φυσική τάξη του Θεού. Το δεύτερο επίπεδο είναι ο γήινος παράδεισος, ο Κήπος της Εδέμ, εκεί όπου κατοικούσε ο άνθρωπος πριν από την πτώση. Οι συνειρμοί που προκύπτουν από τη λέξη «πτώση» υποδηλώνουν ότι η Εδέμ πρέπει να εννοηθεί ως το υψηλότερο σημείο της οικουμένης, όπως αυτή ορίζεται γεωγραφικά στον Δάντη. Το τρίτο επίπεδο είναι ο κόσμος της καθημερινής εμπειρίας μέσα στην οποία ζούμε. Εδώ, και τα ζώα και τα φυτά φαίνεται πως έχουν προσαρμοσθεί, ο άνθρωπος όμως, μολονότι κι αυτός γεννημένος στον κόσμο αυτόν, παραμένει απροσάρμοστος. Θεωρεί πως το φυσικό του σπίτι είναι το δεύτερο επίπεδο, η Εδέμ, εκεί όπου ο θεός τον προόριζε να ζήσει. Τελευταίο είναι το επίπεδο των δαιμόνων, η κόλαση, ο Αδης. Στη χριστιανική παράδοση το επίπεδο αυτό φαίνεται να μην αποτελεί μέρος της φυσικής τάξης, αλλά ένα αυτόνομο ανάπτυγμα που τοποθετείται συνήθως κάτω από τη γη.

Στη λογοτεχνία όλων των εποχών απαντούν άπειρα παραδείγματα αυτής της τοπογραφικής και θεολογικής διαστρωμάτωσης του σύμπαντος (φυσικού και νοητού). Το ίδιο κοινά είναι τα θέματα της ανόδου ή καθόδου από το ένα επίπεδο στο άλλο, για σωτηρία, φιλοσοφική αναζήτηση ή, αντίστοιχα, για αιώνιο εγκλεισμό και τιμωρία. Συχνά μάλιστα αυτές οι ανοδικές και καθοδικές πορείες, θεών και ανθρώπων, συναντώνται και σχηματίζουν τον αιώνιο κύκλο φθοράς και αναγέννησης, τον κύκλο της ποικιλότροπης πτώσης και άνωσης. Προφανώς όλα τα συμβάντα σε αυτή την κυκλική πορεία δεν είναι τα ίδια. Ετσι υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές της ανόδου και της καθόδου και διαφορετικοί είναι οι συμβολισμοί ή ερμηνείες των όσων συμβαίνουν στα υπερουράνια ή στα καταχθόνια επίπεδα. Αλλιώς συμπεριφέρονται οι σκιές των νεκρών στην ομηρική Νέκυια και αλλιώς οι ψυχές στον πλατωνικόΦαίδροπου αγωνίζονται να αντικρίσουν το απόλυτο πέρα από την αψίδα του ουρανού.

Ομως η πορεία θεών και ανθρώπων, από πάνω προς τα κάτω ή αντιστρόφως, φαίνεται να μη σταματά ποτέ, όπως ανάλογα συμβαίνει με την πορεία των αποχωρισμένων ψυχών που αενάως αναζητούν η μία την άλλη, από τα μυστήρια της Ισιδας, τους ρομαντικούς εραστές του αρχαίου ελληνικού μυθιστορήματος ώς τα φτηνά ρομάντσα της ζωής μας. Αλλά και η κύρια θέση της χριστιανικής σωτηριολογίας είναι ακριβώς αυτό το υψηλό ρομάντσο, ας πούμε, της αιώνιας σωτηρίας του ανθρώπου που έχοντας εκπέσει προσδοκά την ανάσταση, όντας έκθετος αναζητά την επανένωση, νικημέ νος από το Κακό προσδοκά τον τελικό θρίαμβο του Καλού. Ηρωας-πρωταγωνιστής αυτής της αιώνιας περιπέτειας είναι, φυσικά, ο Χριστός. Αυτός (σύμφωνα με το Σύμβολο της Πίστεως) είναι που διαγράφει τον τέλειο και εντέλει σωτήριο κύκλο της καθόδου και της ανόδου. Ο μονογενής υιός του Πατρός θα κατέλθει από τους ουρανούς (κατελθόντα εκ των ουρανών ), θα σαρκωθεί και θα λάβει μορφή ανθρώπου (ενανθρωπήσαντα), θα σταυρωθεί, θα ταφεί, θα αναστηθεί και πάλι θα επανέλθει στους ουρανούς (ανελθόντα) ώσπου να φτάσει η τελική μέρα της κρίσεως.

Αυτή η ενατένιση των ουρανών και η προσδοκία μιας «άνωθεν» σωτηρίας (θρησκευτικής αλλά και συχνά πολιτικής) από τα αμαρτήματά μας και η προσδοκία μιας λύτρωσης από τα ψυχικά και πολιτικά κολαστήρια, εμφανίζεται σε μεγάλη ποικιλία και ένταση σε κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αν εξαιρέσουμε τον Κ.Π. Καβάφη που σχεδόν ποτέ δεν στρέφει το βλέμμα του στα ουράνια και τον Μίλτο Σαχτούρη, για τον οποίο ο ουρανός είναι τόσο ακάθαρτος όπως και η γη, οι ποιητές μας, ειδικά οι αριστεροί και ειδικότερα ο ρομαντικός Ρίτσος, δεν παύουν να ελπίζουν και να ακούνε, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να σημαίνουν οι αναστάσιμες καμπάνες. Η ελπιδοφόρα κυκλική πορεία Πάνω-Κάτω-Πάνω μας κάνει αισιόδοξους και μας παρηγορεί, ποιητές και μη, καθώς όλοι μας, λιγο-πολύ, τρεφόμαστε από αυτόν τον παμπάλαιο ρομαντικό μύθο της επερχόμενης σωτηρίας. Εστω και μέσα από τα αλλοπρόσαλλα γυρίσματα του τροχού της μοίρας.

Εκείνοι που δεν τρέφουν καμιά ψευδαίσθηση για πιθανή ανάσταση και εξαγορά σωμάτων και ψυχών, είναι, όσο και να φαίνεται περίεργο, οι ανώνυμοι ποιητές των τραγουδιών του Κάτω κόσμου και των μοιρολογιών. Οι νεκροί του δημοτικού τραγουδιού κατεβαίνουν στον Κάτω κόσμο, στο τέταρτο και κατώτατο επίπεδο του θεολογικού σύμπαντος, χωρίς ελπίδα για επάνοδο στη ζωή και ανάσταση, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις αδρανείς σκιές του ομηρικού Αδη. Εδώ (στα τραγούδια του Κάτω κόσμου) η ανάσταση διατυπώνεται μόνο μέσα από το μοτίβο του «αδύνατου», δηλαδή του παντελώς ανέφικτου, «όταν ανθίσει ο ξέρακας και βγάλει νια βλαστάρια/ κι όταν ασπρίσει ο κόρακας και γένει περιστέρι». Αυτή η «βλάσφημη» άποψη για τη μεταθανάτια κατάσταση των ψυχών δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Σε αυτή την εκδοχή μπορεί να μην υπάρχει ανάσταση αλλά η αποδοχή του ανέφικτου ορίζει την ανθρώπινη σοφία. Το ίδιο και η κάθοδος του Οδυσσέα στον Αδη: ξεκινά από την επιθυμία του να μάθει. Κατεβαίνει να ρωτήσει τους νεκρούς προς τα πού τελικά να πορευθεί. ΗΘεία Κωμωδίαδεν είναι τίποτε άλλο παρά η ιστορία μιας ερωτευμένης ψυχής που πρέπει να γνωρίσει την Κόλαση για να μπορέσει να αντικρίσει, έστω και από μακριά, τη φλογερή Αγάπη. Το ίδιο συμβαίνει και με την περιπετειώδη κάθοδο του Χριστού από τους φωτεινούς Ουρανούς στη γη, από εκεί στον σκοτεινό Αδη και πάλι πίσω στους Ουρανούς. Αυτός ο κύκλος είναι πολύ τέλειος για να τον διαγράψουν επιτυχώς οι αδύναμες ψυχές μας. Δεν παύει όμως να δείχνει πως, παρά τα όσα συμβαίνουν γύρω μας, οι ψυχές μας αναζητούν εναγωνίως το Καλό. Αν μάλιστα σε αυτό βοηθήσουν και οι Ουρανοί, τόσο το καλύτερο.

• Ο κ. Γιώργης Γιατρομανωλάκης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας και συγγραφέας.