Αρχοντας του Σύμπαντος ή Σούπερμαν;

Ο,τι κι αν πρεσβεύουν τα δυσνόητα θρησκευτικά δόγματα, οι πιστοί βλέπουν τον Θεό περισσότερο ως... Σούπερμαν

Robert N. McCauley, ΤΟ ΒΗΜΑ, 14/4/2012

Ο ανθρώπινος νους δεν έχει συγκεκριμένο τμήμα για τη θρησκεία. Αντιθέτως, οι θρησκείες φαίνεται να είναι ένα υποπροϊόν διαφόρων γνωσιακών συστημάτων τα οποία εξελίχθηκαν για άσχετους λόγους. Η έρευνα σχετικά με τις γνωσιακές βάσεις της θρησκευτικής σκέψης έχει προσφέρει τόσο μια νέα κατανόηση αυτής καθαυτής της θρησκείας όσο και ένα νέο πρίσμα θεώρησης της μακροχρόνιας απόπειρας της σύγκρισης της θρησκείας με την επιστήμη.

Η «κόλλα» που οργάνωσε τις κοινωνίες

Η θρησκεία στην αρχή δεν είχε σχέση με την ηθική, αλλά με τη συνεργασία. Το «άγρυπνο μάτι» του Θεού ώθησε τους ανθρώπους να δείξουν τον καλύτερο εαυτό τους

Ara Vorenzayan, ΤΟ ΒΗΜΑ, 14/4/2012

Στην κορυφή ενός λόφου στη σημερινή Νοτιοανατολική Τουρκία βρίσκεται το αρχαιότερο ιερό λατρείας στον κόσμο. Με τους τεράστιους λίθινους στύλους του σε σχήμα Τ, σκαλισμένους με εικόνες ζώων, το Γκεμπεκλί Τεπέ αμφισβητεί μακροχρόνιες θεωρίες για τις ρίζες του πολιτισμού. Ενώ οι αρχαιολόγοι ανασκάπτουν στοιχεία και συζητούν το νόημά τους, η σημασία του χώρου δεν διαφεύγει από κανέναν. Καμία ένδειξη γεωργίας δεν έχει βρεθεί στον χώρο, κάτι το οποίο μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι το ιερό χρονολογείται στα περίπου 11.500 χρόνια και άρα είναι τόσο παλιό ώστε θα μπορούσε να έχει κατασκευαστεί από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες.

Μπαίνει ο Θεός στο... μικροσκόπιο;

Πώς να αποδείξει κανείς την ύπαρξη ή την ανυπαρξία του Θεού; Μπορεί η θρησκεία να αποτελέσει «επιστημονική υπόθεση»;

Victor Senger, ΤΟ ΒΗΜΑ, 14/4/2012

Η γραμμή μεταξύ των επιστημόνων – πιστών και μη πιστών – είναι ότι η επιστήμη και η θρησκεία αποτελούν αυτό που ο Στίβεν Τζέι Γκουλντ έχει αποκαλέσει «μη επικαλυπτόμενες διδασκαλίες». Το 1998 η Εθνική Ακαδημία Επιστημών των Ηνωμένων Πολιτειών εξέδωσε μια ανακοίνωση στην οποία βεβαίωνε ότι «η επιστήμη δεν μπορεί να πει τίποτε για το υπερφυσικό. Το αν ο Θεός υπάρχει ή όχι είναι ένα ζήτημα στο οποίο η επιστήμη είναι ουδέτερη». Ωστόσο σύμφωνα με μια έρευνα της ίδιας χρονιάς το 93% των μελών της Ακαδημίας δεν πίστευε σε κάποιον θεό.

Θρησκεία για... άθεους

Μπορούν οι άθεοι να «δανειστούν» τα καλά των θρησκειών, υιοθετώντας κάποιες θρησκευτικές παραδόσεις;

Η πρόσφατη δήλωση του Αλέν ντε Μποτόν ότι οι άθεοι θα πρέπει να χτίσουν μια δική τους εκκλησία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις

Graham Lawton, ΤΟ ΒΗΜΑ, 14/4/2012

Στο καινούργιο βιβλίο του, «Religion for Atheists, A non-believers guide to the uses of religion», ο Αλέν ντε Μποτόν προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση της θρησκείας απ’ όσους, όπως και ο ίδιος, δηλώνουν ότι δεν πιστεύουν στον Θεό. Κηρύσσοντας μάλιστα και ένα νέο κίνημα, τον Αθεϊσμό 2.0 όπως τον ονομάζει, ο συγγραφέας θεωρεί ότι η απορριπτική στάση του «παραδοσιακού» αθεϊσμού απέναντι σε καθετί το θρησκευτικό είναι όχι μόνο στενόμυαλη αλλά και καταστρεπτική, αφού στερεί από τους μη πιστούς πλείστα και πλούσια οφέλη που έχει να τους προσφέρει μια κοσμική θεώρηση των θρησκευτικών παραδόσεων. Αυτήν ακριβώς συμβουλεύει να υιοθετήσουν.

Προγραμματισμένοι για τον Θεό

Αναζητούμε παντού έναν σκοπό και διαρκώς προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε τις προθέσεις των άλλων

Παιδιά βουδιστές μοναχοί στο Μποπάλ της Ινδίας. Η ανάγκη των παιδιών για ερμηνεία, έστω και αυθαίρετη, του γύρω τους κόσμου τα προδιαθέτει για τη θρησκευτική πίστη

[Justin L. Barrett, ΤΟ ΒΗΜΑ, 14/4/2012]

Στα πέντε του ο Βόλφ­γκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ έπαιζε πιάνο και είχε αρχίσει να συνθέτει τη δική του μουσική. Ο Μότσαρτ ήταν «γεννημένος μουσικός», είχε ισχυρά φυσικά ταλέντα και δεν του χρειάστηκε παρά μόνο λίγη επαφή με τη μουσική για να αποκτήσει ευχέρεια σε αυτήν. Λίγοι από εμάς είναι τόσο τυχεροί. Η μουσική συνήθως πρέπει να «περάσει» μέσα μας μέσω της διδασκαλίας, της επανάληψης και της εξάσκησης. Αλλους τομείς ωστόσο, όπως τη γλώσσα ή το περπάτημα, τους κατέχουμε όλοι από φυσικού μας – είμαστε όλοι «γεννημένοι ομιλητές» και «γεννημένοι περιπατητές». Τι γίνεται όμως με τη θρησκεία; Είναι σαν τη μουσική ή σαν τη γλώσσα;

H πολιτική κάνει Πάσχα

• Tου Τακη Καμπυλη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 19 Aπριλίου 2009

• Tον Aπρίλιο του 2006 ο Iρανός πρόεδρος επισκέφθηκε με τρανταχτή συνοδεία μία τοποθεσία ανάμεσα στην Tεχεράνη και στην ιερή πόλη Kομ (ή Kουμ). Eκεί βρίσκεται ένα πηγάδι όπου λέγεται ότι κρύφτηκε ο 12ος ιμάμης, το 873, σε ηλικία πέντε ετών για να μην τον ξαναδεί κανείς μέχρι την επανεμφάνισή του που θα σημάνει και τη σωτηρία των ανθρώπων (το σιιτικό ισλάμ του Iράν έχει ως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τον άγνωστο 12ο ιμάμη και την προσμονή του). Eκεί ο κ. Aχμαντινετζάντ έριξε στο πηγάδι ένα μεγάλο κομμάτι χαρτιού -τυλιγμένο σε ρολό- μέσα στο οποίο υπήρχαν σε περίληψη τα στοιχεία για τις προόδους του Iράν στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας. O Iρανός πρόεδρος είχε μόλις επιστρέψει από τη γενική συνέλευση των Hνωμένων Eθνών όπου είχε υπεραμυνθεί του δικαιώματος της χώρας του στην έρευνα γύρω από τη θερμοπυρηνική σχάση.

Aλλά το ερώτημα είναι άλλο, όπως το έθεσε ο γνωστός δημοσιογράφος Kρίστοφερ Xίτσενς: O 12ος ιμάμης χρειαζόταν, άραγε μέσα στη σοφία του και τη θεϊκή του δύναμη, την έγγραφη ενημέρωση του Aχμαντινετζάντ; (Σημείωση: όλη η διαδικασία καλύφθηκε πλήρως από τα media του Iράν.)

Προφανώς ο Iρανός πρόεδρος σκηνοθέτησε μία πολιτική πράξη για να πετύχει την ευρύτερη δυνατή νομιμοποίηση και κινητοποίηση γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας του. Kαι δεν είναι ούτε ο πρώτος πολιτικός ούτε ο τελευταίος που χρησιμοποιεί τη θρησκεία ως παράγοντα συσπείρωσης του (δυνατόν) μεγαλύτερου κομματιού της κοινωνίας.

Aυτή η ενέργεια του Iρανού πολιτικού δεν είναι τόσο ξένη με τα δικά μας. Tο αντίθετο, γίνεται όλο και πιο οικεία. Eίναι (καθιερωμένη) είδηση πού θα κάνουν Πάσχα και σε ποια περιφορά Eπιταφίου συμμετέχουν κορυφαίοι πολιτικοί ηγέτες (με μόνιμη εξαίρεση την κ. Aλέκα Παπαρήγα - συνήθως προτιμά στρατόπεδα). Aκόμη και πολιτικά συμπεράσματα συνάγονται από τις προτιμήσεις τους ή από τη συνοδεία τους. Kαι αποκτά επικοινωνιακή βαρύτητα αν λόγου χάρη θα συνοδεύονται και από ποιους συνεργάτες τους (ή ακόμη κι από τα παιδιά τους) και αν και πώς θα ψάλλουν το «Xριστός Aνέστη».

H προσαρμογή των περισσότερων πολιτικών στο κορυφαίο θρησκευτικό τελετουργικό και μέσω αυτού σε κοινά αποδεκτές «αξίες» δεν παράγει καλύτερη διαχείριση των προβλημάτων αλλά τουλάχιστον διατηρεί μία σχέση με τους πιστούς - ψηφοφόρους.

H θρησκεία είναι στην αυγή του 21ου αιώνα ένα πολιτικό όπλο που όχι μόνο διατηρεί την ισχύ του, αλλά μπροστά στη γενικευμένη πολιτική ένδεια και την αμηχανία των «τεχνικών της εξουσίας» αποκτά νέα σημασία.

Οπως αναφέρει η Bασιλική Γεωργιάδου (επίκουρη καθηγήτρια στο Πάντειο), οι θρησκείες εργαλειοποιούνται, δηλαδή «υποβάλλονται σε λειτουργικές χρήσεις από την πολιτική εξουσία προκειμένου, με την ενεργοποίηση θρησκευτικών συναισθημάτων στην κοινωνία, να μπορέσουν οι κυβερνώντες να νομιμοποιήσουν δικές τους πράξεις και επιλογές».

Kαι η (όλο και πιο συχνή) συμμετοχή πολιτικών σε θρησκευτικές τελετές συμβαδίζει πλήρως με την υποταγή τους στους μιντιακούς κανόνες (προβάλλομαι άρα υπάρχω). Οφείλεται, όπως το περιγράφει ο Nίκος Kοτζιάς (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Πειραιά), στην αντίληψη μεγάλης μερίδας πολιτικών -ακόμα και του λεγόμενου προοδευτικού χώρου- ότι «η πολιτική είναι χάπενινγκ».

Στα μέσα του προηγούμενου αιώνα πολλοί διανοητές έθεταν το ερώτημα πόσοι θα είναι οι πιστοί που θα απομείνουν στις επίσημες εκκλησίες (ή στις μεγάλες θρησκείες) στη δημοκρατική Δύση τον 21ο αιώνα.

Σήμερα το ερώτημα φαίνεται να έχει τροποποιηθεί. Kαι η πολιτική δείχνει να αναζητεί (με απελπισία) διέξοδο όχι από τους πολίτες, αλλά από τους πιστούς. H πίστη επαναφέρεται από τον ιδιωτικό στον δημόσιο βίο. Οχι όμως ως πνευματική ιδιότητα αλλά ως μια ισχυρή συλλογικότητα με επιρροή. (Yπενθυμίζεται ότι δεν ήταν ο θεολογικός λόγος του Xριστόδουλου που προκαλούσε το ενδιαφέρον, αλλά οι «κοσμικές» παρεμβάσεις του στη διαχείριση ζητημάτων εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής.)

H διάβρωση των συλλογικοτήτων και η εξατομίκευση στο παγκόσμιο χωριό δυσχεραίνουν το έργο της πολιτικής. H κοινωνική συνοχή υποσκάπτεται όλο και περισσότερο. Και, αντί μιας νέας πολιτικής, (επαν)ανακαλύπτονται έννοιες και ιδέες επειδή διευκολύνουν την πρόσβαση των πολιτικών στο (τηλεοπτικό) κοινό των πιστών. Mε -αναπόφευκτα- αντίστοιχους όρους: Ενα χαρτί γεμάτο φυσικούς τύπους σε ένα πηγάδι ή ένα κεράκι πίσω από τον Eπιτάφιο.

Η αποδόμηση κοσμο-συστημάτων (κομμουνιστής ή σοσιαλιστής ή φασίστας) που μπορούσαν να λειτουργήσουν ενοποιητικά σε μεγάλα κομμάτια πληθυσμών ανεξαρτήτως γλώσσας ή θρησκείας έφερε -ως γνωστόν- ένα μεγάλο κενό. Ετσι, ελλείψει νέων προτάσεων τα παλιά υλικά ξαναβγήκαν αλλά για άλλου τύπου χρήση. Κι επειδή τα πλούτη ποτέ δεν ήταν αρκετά για να δημιουργήσουν πολιτισμό, η εποχή μας έχει ανάγκη αυτό το «κάτι» που θα διαχωρίσει τη δημιουργία από τις κατασκευές.

Oι Aδελφοί Mουσουλμάνοι (το πολιτικό κίνημα στο οποίο βασίστηκε ο ισλαμικός φονταμενταλισμός), ο «ουαχαμπιτισμός» της Σ. Aραβίας, η καθολική επανάσταση στην Πολωνία και η μαντίλα ως «ελεύθερη» επιλογή από τις δεύτερης γενιάς μουσουλμάνες στη Γαλλία, στην Aγγλία και στη Γερμανία σηματοδοτούν τη σύγχρονη «αποστολή» της θρησκείας: Εχοντας απολέσει το πνευματικό της περιεχόμενο, αντί να χαθεί στις σελίδες του παρελθόντος επανακάμπτει ως κύριο συστατικό των σημερινών ταυτοτήτων.

Η Πολιτική πασχίζει σε πολλές χώρες να παραμερίσει τα ερείπια του Τείχους και να διαβάσει τη νέα πραγματικότητα. (Ο Ομπάμα αναζητά στη διεθνή συναίνεση και στο κοινωνικό κράτος τη νέα συνοχή.) Αλλού η Πολιτική κρύβεται πίσω από το χτες. Χωρίς όραμα και φαντασία, κουρασμένη, θα αναζητήσει οξυγόνο στην ύπαιθρο, στα έθιμα του Πάσχα. Ως ίδιοι μ’ εμάς, δεν καταλαβαίνουν ότι χρειαζόμαστε να είναι «καλύτεροι» από εμάς. Οτι η παράδοση είναι μία σπουδαία μορφή μνήμης, αλλά στις σημερινές νέες εποχές δεν μπορεί να είναι το κυρίαρχο στοιχείο της πολιτικής.

Ο Heinrich Heine έγραφε πως στους «σκοτεινούς χρόνους οι άνθρωποι καθοδηγούνταν καλύτερα από τη θρησκεία, όπως στην κατασκότεινη νύχτα ο τυφλός είναι ο καλύτερος οδηγός. Γνωρίζει τους δρόμους και τα μονοπάτια καλύτερα από κάποιον που μπορεί να δει. Ομως στο φως της ημέρας, είναι παράλογο να χρησιμοποιείς για οδηγό έναν τυφλό». Ο Γερμανός ρομαντικός ποιητής δεν έκανε λάθος. Τριακόσια χρόνια πριν…

Ιnfo

- Αντρέ Κοντ - Σπονβίλ, «Το πνεύμα του αθεϊσμού», Αθήνα 2009, εκδ. Κέδρος

- Glifford Geertz, «Διαθέσιμο Φως», Αθήνα 2009, εκδ. Αλεξάνδρεια

- Βασιλικής Γεωργιάδου, «Πολιτική και Θρησκείες», επιμ. Κ. Β. Ζορμπά, Αθήνα 2007, εκδ. Παπαζήσης

- Christopher Hitchens, «Ο Θεός δεν είναι μεγάλος», Αθήνα 2008, εκδ. Scripta

- Τζέρι Στόκερ, «Η πολιτική μετράει», Αθήνα 2009, εκδ. Καστανιώτης